Oudere werknemers: risicoanalyse en preventiemaatregelen

Oudere werknemers en risicoanalyse

Organisaties zijn verplicht om risico’s op het werk in kaart te brengen en hierbij extra aandacht te besteden aan kwetsbare groepen zoals jonge werknemers, zwangere werknemers, chronisch zieken, enz. Ook oudere werknemers horen in dit rijtje thuis. Dit maakt deel uit van het dynamisch risicobeheersingssysteem. De risicoanalyse vormt de basis van het dynamisch risicobeheersingssysteem. Hierbij moeten de risico's geanalyseerd zowel op het niveau van de organisatie in haar geheel, op het niveau van elke groep van werkposten of functies en op het niveau van het individu (Codex, art.. I.2-6). Leeftijdsgebonden factoren van de individuele werknemer maken dus deel uit van de risicoanalyse.

Oudere werknemers?

Definitie

Er bestaat geen eenduidige definitie. In België hanteert cao 104 de leeftijdsgrens van 45 maar in een Europese context gebruiken statistische data en onderzoeken naar de vergrijzende beroepsbevolking, doorgaans een leeftijdsgrens van 55 jaar. 

Verouderingsproces: eerder continu en complex

Veroudering een continu, complex en multidimensionaal proces dat al bij de geboorte begint en biologische, psychologische en sociale veranderingen met zich meebrengt. Deze veranderingen verlopen niet bij iedereen op dezelfde manier en zijn afhankelijk van factoren zoals:

• Genetische aanleg
• Geslacht (man, vrouw, ...) 
• Blootstelling aan de omgeving m.i.b.v. het werk 
• Levensstijl (voeding, lichaamsbeweging, tabaks- en alcoholgebruik) 
• Opleidingsniveau en sociaal-economische situatie

Hierdoor kunnen de capaciteiten van personen met dezelfde leeftijd sterk verschillen. Iemand van 57 jaar (chronologische leeftijd) kan het gevoel hebben 50 jaar te zijn (psychologische leeftijd), net zo fit zijn als iemand van 45 (functionele leeftijd) en zich gedragen als iemand van 40 (sociale leeftijd). 

Leeftijd op zich is dus niet bepalend voor de gezondheid en de werkprestaties. Sommige vaardigheden nemen bijvoorbeeld ook toe met de leeftijd, zoals strategisch denken, het vermogen om weloverwogen beslissingen en expertise. Ook de betrokkenheid bij het werk, motivatie, sociale vaardigheden, etc. blijven gelijk of nemen toe.

Risicoanalyse 

Leeftijdsgebonden veranderingen en risico's 

Dat neemt niet weg dat het verouderingsproces veranderingen met zich meebrengen die een impact hebben op de fysieke, mentale en motorische vaardigheden. en bijgevolg op het werk, prestaties en risico's (zie tabel). De veranderingen hebben te maken met:  

• het hart, de bloedvaten en het ademhalingsstelsel, o.m. afname van de spierkracht, van de regulering van de lichaamstemperatuur, van het evenwicht,...)
• het bewegingsapparaat (spieren, botten, gewrichten, ligamenten en pezen) o.m. stijvere gewrichten, meer broze botten
• de zintuigen, o.m. verminderd zicht en gehoor
• de huid, o.m. duner en droger worden 
• de cognitieve processen, o.m. geheugen
• het slaappatroon.

Aandachtspunten bij de uitvoering van de risicoanalyse en het bepalen van preventiemaatregelen 

Bij het uitvoeren van de risicoanalyse, is het belangrijk om na te gaan of leeftijdsgebonden factoren een impact hebben op de risico’s en op basis daarvan gepaste preventiemaatregelen te nemen.

Aandachtspunten hierbij zijn:

• bij het analyseren van taken en werkzaamheden, rekening houden met hoe het werk effectief wordt gedaan en hierbij in kaart brengen welke aspecten onderhevig zijn aan leeftijdsgebonden veranderingen
• bij het bepalen van risico's en maatregelen, steeds uitgaan van de capaciteiten en objectieve risico's, en niet enkel van iemands leeftijd
• inbreng vragen aan de (oudere) werknemers; dit geeft informatie vanop de werkvloer: hoe ervaren zij het werk, wat zijn knelpunten, mogelijke oplossingen, individuele noden, enz.
• informatie verwerken vanuit klachten, ziekteverzuim, gezondheidstoezicht, re-integratietrajecten
• rekening houden met andere persoonsgebonden factoren die een impact hebben op het risico, bv. chronische aandoeningen, neurodiversiteit, handicap, specifieke aspecten voor vrouwen zoals de gevolgen van de menopauze
• bij het bepalen van de maatregelen: inzetten op maatregelen vanuit een perspectief van leeftijdsmanagement (aandacht voor de volledige carrière en voor alle leeftijdscategorieën)
• de voorkeur geven aan maatregelen hogerop in de preventiehiërarchie; dergelijke maatregelen beschermen niet alleen ‘oudere’ werknemers maar komt iedereen op de werkplek ten goede
• arbeidsarts betrekken, m.n. impact van leeftijdsgebonden factoren, aanpassingen werk, gezondheidstoezicht. Voor sommige risico's bepaalt de wetgeving reeds een hogere frequentie van het periodiek gezondheidstoezicht voor oudere werknemers (bv. manueel hanteren van lasten).
• de risicoanalyse regelmatig herhalen om rekening te houden met wijzigingen, niet alleen in de organisatie of werkzaamheden maar ook persoonsgebonden wijzigingen. Leeftijdsgebonden factoren evolueren voortdurend.
• maatregelen evalueren en bijsturen indien nodig.

Overzicht

Onderstaande tabel somt een aantal leeftijdgerelateerde veranderingen op, hun impact op het werk en de mogelijke preventiemaatregelen.