Werken op steigers: goede afspraken maken werken veiliger

Bij het bouwen en gebruiken van steigers zijn verschillende partijen betrokken. Naast de opdrachtgever, zijn er de steigerbouwer en de steigergebruiker die ervoor moeten zorgen dat de steiger veilig gebruikt kan worden en ook veilig is voor de omgeving. In de wet staat duidelijk omschreven wie waarvoor verantwoordelijk is. Steigerbouwbedrijf Travhydro legt uit hoe dit in de praktijk werkt.

Code van goede praktijk
Werken op steigers is werken op hoogte en gebeurt vaak in risicovolle omstandigheden. Enerzijds is er het risico op valgevaar voor de personen die de steiger bouwen of gebruiken. Anderzijds kan het onvakkundig bouwen of gebruiken van een steiger ernstige risico’s inhouden voor omstaanders en de omgeving. Zowel de steigerbouwer als de steigergebruiker moeten ervoor zorgen dat de steiger gedurende de volledige periode dat hij gebouwd, verbouwd en gebruikt wordt, veilig is.
Het koninklijk besluit van 31 augustus 2005 betreffende het gebruik van arbeidsmiddelen voor tijdelijke werkzaamheden op hoogte (BS 15 september 2005) legt de verantwoordelijkheden vast van elke partij. “Het KB gaat uit van doelstellingen. Omdat dit alsnog tot discussies kan leiden, heeft de Vereniging van Stellingbouwbedrijven België (VSBB) een Code van Goede Praktijk Stellingbouw opgesteld”, zegt Anthelme Claeys van Travhydro. “We wilden de wetgeving een praktische invulling geven. Een goede communicatie wat betreft de bouw en het gebruik van steigers is immers essentieel om de veiligheid van werknemers te kunnen garanderen.”
De Code van goede praktijk gaat in het eerste deel uit van het KB, maar geeft opmerkingen bij die passages waar de VSSB dit nodig acht. Het tweede deel omvat enkele technische aanvullingen over onder andere de stabiliteitsberekening, de belastingsklassen, de windbelasting,…
De VSBB geeft als advies dat de aanvullingen die in de Code van goede praktijk worden gegeven, steeds toegepast worden, ook indien de eisen/richtlijnen van de opdrachtgever minder streng zijn. Indien de opdrachtgever strengere en/of welbepaalde eisen heeft met betrekking tot montage, demontage of ombouw van een stelling of met hieraan gerelateerde veiligheidsmaatregelen moeten deze toegepast worden bovenop de Code.
 
Van start gaan
Het is de verantwoordelijkheid van de werkgever, al dan niet de opdrachtgever, van het personeel dat op de steiger werkt om te bepalen aan welke eisen de steiger moet voldoen (draagvermogen, breedte, werkvloer, toegangsmogelijkheden, ontruiming van de steiger, keuringen,…). Deze werkgever bepaalt de regels en moet ervoor zorgen dat de maatregelen worden nageleefd (artikel 6 van het KB van 31 augustus 2005 betreffende het gebruik van arbeidsmiddelen voor tijdelijke werkzaamheden op hoogte, BS van 15 september 2005).
“In de industrie worden deze eisen opgelegd via een lastenboek, in functie van de werkzaamheden. In de bouw wordt bij elke opdracht een offerte gemaakt waarin de eisen naar draagvermogen, breedte, toegangsmogelijkheden,… omschreven worden”, legt Anthelme Claeys uit.
Alvorens van start te gaan met de bouw van de steiger, houdt het team van Travhydro een start-werkvergadering. “Tijdens deze vergadering die op de werf plaatsvindt, worden de risico’s besproken met de ploeg. Er wordt onder andere gekeken of de grond stabiel is, met welke problemen we mogelijk kunnen te maken krijgen,… Het is in feite een soort Last Minute Risicoanalyse (LMRA), zoals voorgeschreven door VCA.” Van deze vergadering wordt ook een document opgesteld. “Ook nadien doen we continu LMRA’s, maar deze worden niet meer schriftelijk vastgelegd.”
 
Stabiliteitsberekening, montageschema en instructienota
De sterkte- en stabiliteitsberekening van een steiger maakt normaal gezien deel uit van de gebruiksaanwijzing van de fabrikant. Indien de berekeningsnota niet beschikbaar is, of niet voorziet in de overwogen structuurfiguratie, dan moet de sterkte- en stabiliteitsberekening gemaakt worden door een persoon die over de nodige kennis beschikt, mits enkele uitzonderingen (zie kader 1). De VSBB raadt aan om een studiedienst in te schakelen. “Diegene die de berekening ondertekent, moet minimaal in het bezit zijn van een diploma industrieel ingenieur (MSC) of gelijkwaardig”, stelt de Code voor Goede Praktijk.
De steigerbouwer moet ook een montage-, ombouw- en demontageschema opstellen wanneer dit niet aanwezig is in de gebruiksaanwijzing van de fabrikant. In dit schema moeten alle elementen staan die betrekking hebben op de steiger. Het schema moet gedurende de volledige periode van de werken aanwezig zijn op de werf en ter beschikking zijn van de inspecteurs belast met het toezicht op het welzijn op het werk.
De steigerbouwer moet ook zorgen voor een instructienota betreffende het gebruik van de steiger. De VSBB maakte een standaard instructienota die kan aangevuld worden waar nodig.
 
Kader 1: Wanneer moet een sterkte- en stabiliteitsberekening opgesteld worden en wat zijn de uitzonderingen
 
Wanneer wel:
  • steigers hoger dan 24 meter, tenzij anders vermeld door de fabrikant;
  • beklede steigers hoger dan 8 meter met een windvangoppervlak van meer dan 200 m2, uitgezonderd verankerde gevelsteigers;
  • ondersteuningssteigers;
  • hang-, uitbouw- en uitsteeksteigers met een vloerbelasting van meer dan 1,5 kN/m2;
  • overbruggingen langer dan 6 meter;
  • takelstellingen en verhijsbare steigers;
  • steigers waaraan bouw- en personenliften worden verankerd;
  • steigers die sterk afwijken van de standaardconfiguratie.
 
Uitzonderingen:
  • Spoedscenario, bv.:
  • spoedopdracht in geval van calamiteiten,
  • een opdracht buiten de normale werkuren,
  • het opstarten of stopzetten van productie in een industriële omgeving
  • Complex scenario, bv.
  • Een steiger bouwen in het inwendige deel van een oven die op voorhand niet kan bekeken worden;
  • De productie stopzetten in een industriële omgeving waarbij in zeer korte tijd veel complexe steigers moeten gebouwd worden;
  • Een steiger bouwen rond een industriële installatie zoals een toren/tank/machine waarbij er veel obstakels zijn en waarvan er geen tekeningen bestaan.
 
Deze uitzonderingen kunnen enkel toegestaan worden als een bevoegd en/of gecertificeerde persoon aanwezig is op de werf. Het is ook de bedoeling dat achteraf alsnog een sterkte- en stabiliteitsberekening gemaakt wordt.
 
Bron: Code van Goede Praktijk Stellingbouw, Vereniging van StellingBouwbedrijven België
 
Vrijgeven
Alvorens de steiger in gebruik mag genomen worden, moet de steigerbouwer de begeleidende documenten doorgeven aan de steigergebruiker: de gebruiksaanwijzing, de sterkte- en stabiliteitsberekening, het montage-, ombouw- en demontageschema en de instructienota. Als aan al deze verplichtingen voldaan wordt, wordt de steiger gekeurd door een steigerkeurder (tot 24 meter hoogte) of steigerinspecteur (hoger dan 24 meter) en wordt er een groene steigerkaart aan gehangen. Deze steigerkaart bevat essentiële gegevens voor alle gebruikers (zie kader 2) en wordt dan ook aan alle toegangen tot de steiger gehangen. “Wanneer er wijzigingen aan een steiger gebeuren, door de steigergebruiker of -bouwer, moet de steigerkaart worden weggenomen. Of er moet duidelijk aangegeven worden dat er PBM’s (valbescherming) moeten gedragen worden”, aldus preventieadviseur Philippe Beels. Op de achterkant van de steigerkaarten van Travhydro staat een memo voor de controle van de steigers. Dit zijn een aantal vragen die de keurder/inspecteur zich moet stellen alvorens de steiger vrij te geven.
 
Kader 2: Gegevens op de steigerkaart
Op de steigerkaart worden volgende gegevens vermeld:
  • Werfadres
  • Dossiernummer
  • Steigernummer + locatie
  • Opdrachtgever
  • Steigerklasse volgens norm EN 12 811-1
  • Toelaatbare belasting op de vloer in de steiger/op de vloer in uitkraging
  • Aantal verankeringen
  • Lengte, breedte en hoogte van de steiger
  • Afscherming (geen, 10%, 50% of 100%)
  • Keurder/inspecteur + handtekening
  • Datum en uur van vrijgave
  • Of de configuratie standaard is, of deze specifiek berekend werd
 
Bron: Steigerkaart Travhydro
 
Verantwoordelijkheden steigergebruiker
Vanaf het moment dat de steiger wordt vrijgegeven voor gebruik, is de steigergebruiker verantwoordelijk. De gebruiker moet een bevoegd persoon aanduiden die erover waakt dat de veiligheid van de steiger gegarandeerd blijft. “De steigerbouwer kan immers onmogelijk gedurende de volledige werken op de steiger aanwezig zijn”, verduidelijkt adjunct preventieadviseur Bart Tuyls. Hij geeft enkele voorbeelden uit de praktijk van waar het wel eens mis kan lopen. “Stel dat wij een steiger bouwen rond een pijp. Wanneer die pijp wordt weggenomen, is er een gat in de steigervloer. Het is dan de verantwoordelijkheid van de steigergebruiker om dit gat veilig te dichten.”
Een ander voorbeeld: “Bij de bouw van een hoog gebouw ‘groeit’ de steiger mee met de bouw. Om zo’n hoge steiger stabiel te houden, moet je verankeringen plaatsen. Die verankeringen staan soms in de weg van de metsers of voegers. Het is al gebeurd dat ze de verankeringen gewoon wegnemen, maar dat is levensgevaarlijk. Als er dan iets zou gebeuren, is het eigenlijk de verantwoordelijkheid van de steigergebruiker.”
Omdat er bij zulke fouten toch vaak met de vinger wordt gewezen naar de steigerbouwer, geeft de VSBB er de voorkeur aan dat wijzigingen aan een steiger altijd gebeuren door de steigerbouwer. Indien de steigergebruiker toch beslist om wijzigingen te doen aan de steiger, raadt de VSBB aan om dit enkel te doen met voorafgaande schriftelijke toestemming van het bedrijf dat de steiger monteerde.
 
Belastingsklassen
Een erg belangrijk element in de communicatie is de belastingsklasse. Dit geeft immers aan wat soort werkzaamheden op de steiger mogen uitgevoerd worden. “In de industrie werken we vaak met steigers van klasse 4,” zegt Bart Tuyls. “In de bouw wordt dit vastgelegd in de offerte.” De belastingsklassen werden vastgelegd in norm EN 12811-1 ‘Tijdelijke bouwplaatsuitrusting: Deel 1: Steigers – Prestatie-eisen en algemeen ontwerp’ (zie tabel 1).
 
Tabel 1: Belastingsklassen volgens EN12811-1
Klasse
Gelijkmatig verdeelde belasting
Geconcentreerde belasting op een oppervlakte van 500mm x 500 mm
Geconcentreerde belasting op een oppervlakte van 200mm x 200 mm
Belasting op een deeloppervlakte
Aard van de belasting (voorbeelden)
kN/m2
kN
kN
kN/m2
Factor deelopp.
1
0.75
1.50
1.00
Niet van toepassing
Inspectiewerkzaamheden of werkzaamheden met lichte werktuigen en zonder opslag van materialen
2
1.50
1.50
1.00
Niet van toepassing
Controlewerkzaamheden of werkzaamheden zonder materiaalopslag, tenzij materialen voor onmiddellijk gebruik
Bv. schilderen, voegen, reinigingswerken
3
2.00
1.50
1.00
Niet van toepassing
Idem als klasse 2, maar met een grotere toegestane belasting en beperkte materiaalopslag
Bv. aanbrengen van bepleistering
4
3.00
3.00
1.00
5.00
0.4*
Zwaardere werkzaamheden of werkzaamheden met zware werktuigen en bouwmaterialen
Bv. metsen met materiaalopslag
5
4.50
3.00
1.00
7.50
0.4*
Aanzienlijk hogere werkbelasting dan klasse 4, werkzaamheden met bijzonder zware bouwmaterialen zoals het aanbrengen van prefab betonelementen, of zware onderhoudswerkzaamheden
6
6.00
3.00
1.00
10.00
0.5*
Zwaar metselwerk of opslag van grotere hoeveelheden bouwmaterialen, bouwelementen en/of onderdelen voor installaties
* Deze factor moet vermenigvuldigd worden met de oppervlakte die begrensd wordt door vier staanders
 
 
 
Opleidingen
Zowel de werknemers die de steiger monteren, de gebruikers, de bevoegde personen van steigerbouwers en steigergebruikers als de steigerkeurders en –inspecteurs moeten een specifieke opleiding krijgen.
“Bij ons begint iedereen als handlanger”, zegt Philippe Beels van Travhydro. Afhankelijk van de functie die wordt uitgevoerd, worden dan bijkomende opleidingen gevolgd tot steigerbouwer, steigerkeurder of bevoegd persoon (zie tabel 2). “We zouden de opleidingen graag laten kaderen door de VSBB, maar dat is voorlopig nog niet het geval. Momenteel geven we de opleidingen meestal zelf, in samenwerking met gecertificeerde opleidingscentra als Vinçotte en Logan. Al onze werknemers zijn gecertificeerde steigerbouwers.”
Ook de werknemers die de steiger gebruiken moeten een opleiding krijgen. De steigergebruiker is verplicht zijn werknemers in te lichten over hoe ze de steiger moeten gebruiken en wat de instructienota inhoudt. “De competentie van de bevoegde persoon van de steigergebruiker moet dan ook zo ver reiken dat hij weet wat de gevolgen zijn als er aanpassingen gebeuren aan de steiger,” weet Claeys.
 
Tabel 2: Opleidingsniveau en taken bevoegd persoon
 
 
Bevoegd persoon steigergebruiker
Bevoegd persoon steigerbouwer
Opleidingsniveau
‘Werken op hoogte, module 1 en 2’ van het NAVB/FVB of gelijkwaardig
‘Werken op hoogte, module 1, 2 en 3’ van het NAVB/FVB of gelijkwaardig
Taken
Waken over de toepassing van de maatregelen ter preventie van de risico’s dat personen of voorwerpen vallen
X
X
Waken over de toepassing van de veiligheidsmaatregelen bij gevaarlijke weersomstandigheden
X
X
Waken over de naleving van de voorwaarden inzake toegestane belasting
X
X
Uitvoeren van de vereiste controles
X
X
Beschikken over de gebruiksaanwijzing of opstellen van een schema voor de (de)montage en ombouw
 
X
Opstellen van de instructienota
 
X
Uitvoering van de aanpassingen op het vlak van de (de)montage en de ombouw
 
X
 
Tabel 3: Inhoud van de opleidingen voor gebruikers en monteurs van steigers
 
Steigergebruikers
Steigermonteurs
Maatregelen ter preventie van de risico’s dat personen of voorwerpen vallen
X
X
Veiligheidsmaatregelen bij veranderende weersomstandigheden die afbreuk zouden kunnen doen aan de veiligheid van de steiger
X
X
Voorwaarden inzake toegestane belasting
X
X
Begrip van het globaal plan voor de (de)montage en de ombouw
 
X
Veiligheid bij de (de)montage of de ombouw
 
X
Ieder ander risico dat de montage-, demontage- of ombouwwerkzaamheden met zich mee kunnen brengen
 
X
 
: PreventFocus 07/2013