Even diep ademhalen...

Astma is een aandoening die een niet te onderschatten en steeds groeiend aantal mensen plaagt. Een ongezonde werkomgeving kan hierbij een rol spelen. Die kan de ziekte uitlokken of, bij iemand die al last heeft van astma, de aandoening verergeren. Arbeidsgeneesheer André Leplat geeft tekst en uitleg.
Wat is astma?
Astma is een chronische ontsteking van de luchtwegen. Allerhande prikkels lokken aanvallen uit waarbij de slijmvliezen van de luchtwegen gaan zwellen en de luchtwegen zelf bijzonder krampachtig worden. Het gevolg is ernstige kortademigheid, die gepaard gaat met piepende adem en geregeld hoesten. Vooral uitademen gaat moeilijk. Astma begint doorgaans op zeer jonge leeftijd en kan later zowel in gunstige als in ongunstige zin evolueren.

Astma komt typisch in aanvallen voor, meestal ’s nachts en ’s morgens. Tussendoor is de astmapatiënt ogenschijnlijk klachtenvrij. In werkelijkheid blijft er altijd een prikkelbaarheid van de luchtwegen bestaan, die aan het licht kan gebracht worden door een longfunctieonderzoek. Daaruit zal blijken dat de betrokkene weliswaar een normale longinhoud heeft, maar dat hij veel trager uitademt. Astma wordt dan ook terecht beschouwd als een chronische aandoening.

Enkele cijfers
In de westerse wereld neemt astma sterk toe: cijfers van 10-12 % incidentie bij kinderen zijn geen uitzondering. Op louter professioneel vlak schat het Fonds voor Beroepsziekten dat
-1 werknemer per 10.000 en per jaar beroepsastma ontwikkelt;
- 10% van alle astmagevallen die ontstaan bij volwassenen door het beroep wordt veroorzaakt;
- 25-50% van de beroepslongziekten met astma te maken heeft.
Het gaat bij deze cijfers enkel om astma waarvan de oorzaak binnen het beroep ligt, daarnaast is er een veel grotere groep van mensen met voorafgaande astmaproblemen, bij wie de klachten verergeren door een minder gezonde werkomgeving.

Astma en COPD
Er moet een onderscheid gemaakt worden tussen astma en chronische bronchitis of COPD. Hoewel beide aandoeningen op mekaar lijken, heeft COPD een andere oorzakelijke basis. Astma wordt uitgelokt door uitwendige prikkels waarvoor de betrokken patiënt overgevoelig is (zie verder). Astma begint dikwijls op zeer jonge leeftijd, COPD is eerder een ouderdomsverschijnsel.
Bij COPD is er eerder sprake van geleidelijke aftakeling van de longslijmvliezen onder invloed van jarenlange blootstelling aan schadelijke stoffen. COPD geeft aanleiding tot klachten van kortademigheid en chronisch hoesten, die niet in aanvallen maar wel meer chronisch optreden. De klachten verergeren bij slechte klimaatsomstandigheden. Er zullen ook geregeld bijkomende infecties optreden met toename van de klachten, koorts, fluimen… De teer van de sigaret is hier de belangrijkste boosdoener. Chronische bronchitis op zich is geen beroepsziekte, maar kan optreden wanneer de luchtwegen zijn aangetast door andere agentia waaraan men beroepshalve is blootgesteld. Zo kan COPD optreden als verwikkeling van silicose (mijnwerkersstoflong), van stoflong door blootstelling aan asbest, katoen, vlas, hennep of harde metalen.

Oorzaken
De oorzaken van astma zijn complex. Er zijn altijd twee elementen die een rol spelen: de constitutionele factor (aanleg, erfelijkheid) en de omgevingsfactoren (uitlokkende prikkels).

De constitutionele factor
Astmapatiënten hebben prikkelbare slijmvliezen en deze eigenschap is zeer vaak erfelijk. Ook de gevoeligheid voor bepaalde prikkels is nogal eens allergisch van aard en deze allergie is eveneens erfelijk bepaald.

De uitlokkende factoren
Hier zijn vier groepen te onderscheiden.
1. Allergische prikkels: klassiek zijn de huisstofmijt, de allergie voor dierharen, stuifmeel, schimmels, bepaalde voedingsstoffen, bepaalde chemicaliën. Vaak vertonen astmapatiënten ook andere vormen van allergie, zoals eczema, sinusallergie of Quincke’s oedeem (gezwollen oogleden);
2. scheikundige of fysische prikkels in de omgeving: vanzelfsprekend tabaksrook, maar ook ander stof, keukendampen, chloor in zwembaden of poetsmiddelen, organische oplosmiddelen in verven, formoluitwasemingen van spaanplaten;
3. weersomstandigheden: mistpartikels, te hoge vochtigheid, plotse temperatuursschommelingen;
4. inspanningen, vooral als zij te plots worden uitgevoerd, emoties en stress.

Bijkomende luchtweginfecties of virusziekten zoals griep verergeren de problematiek.

Een allergie tegen een bepaalde stof moet worden ‘opgebouwd’. Een eenmalige blootstelling zal niet tot allergie leiden, maar na een zekere latentietijd en een aantal blootstellingen zal een minieme blootstelling volstaan om een aanval uit te lokken.
Bij stoffen die in het algemeen milieu aanwezig zijn zoals pollen, komt de allergie meestal tijdens de jeugd tot uiting. Voor stoffen op de werkplaats gebeurt dit pas na een zekere periode van professionele blootstelling.

De aanvallen krijgen in de loop der jaren een meer chronisch karakter. Astma evolueert vaak naar een aspecifieke vorm, waarbij aanvallen zich ook zonder blootstelling aan het specifieke agens voordoen. Blootstelling aan algemene irriterende prikkels is al voldoende.

Astma in het werk
De uitlokkende factoren kunnen in het beroepsmilieu te vinden zijn. Dikwijls gaat het om algemeen prikkelende factoren die wel op de werkplaats aanwezig zijn, maar niet de eigenlijke oorzaak vormen. Een astmapatiënt met allergie tegen pollen bv. kan last krijgen bij blootstelling aan lasdampen of zal gevoeliger zijn aan het ‘sick building syndroom’ (problemen met onzuivere aircolucht). Afhankelijk van de mate waarin een specifieke overgevoeligheid aan een stof eigen aan de werkomgeving als oorzaak aan te wijzen is, spreekt men van specifiek beroepsastma. Naar maatregelen en verzekering toe is dit van groot belang.

Stoffen die specifiek beroepsastma kunnen uitlokken
Oorspronkelijk erkende het Fonds voor Beroepsziekten enkele tropische houtsoorten (teak en kamballa) en (tarwe)bloem als mogelijk allergeen in het beroep. Momenteel is de lijst uitgebreid tot minstens 300 stoffen en hun aantal neemt voortdurend toe. Het gaat meestal om eiwitten met een hoog molecuulgewicht of om elementaire stoffen met laag molecuulgewicht.
Soms gaat het om echt specifieke stoffen of om allergenen die ook buiten het bedrijf aanwezig zijn maar in bepaalde bedrijfssectoren als beroepsrisico kunnen worden aanzien.

Enkele voorbeelden (niet-exhaustieve lijst):
- platinazouten;
- kleurstoffen;
- latex;
- isocyanaten (bv. productie van piepschuim, of van verpakkingsmateriaal);
- houtstof, vooral van tropische soorten;
- bloem en andere graanproducten (bakkerijen, mouterijen…);
- stuifmeel in de tuinbouwsector;
- antibiotica, cortisone, vaccins of andere medicatie in klinieken en farmaceutische industrie;
- dierharen, pluimen, dierlijke uitwerpselen in de (pluim)veeteelt, dierenverzorging, proefdierlabo’s,…

Andere uitlokkende factoren
Astmapatiënten zullen gevoeliger zijn aan een aantal andere factoren die in de werkomgeving kunnen aanwezig zijn maar niet specifiek eigen zijn aan hun arbeidstaak.

Voorbeelden:
- stof in het algemeen, lasrook, zuurdampen, chloor,…;
- tabaksrook;
- slechte, te droge, onvoldoende gezuiverde binnenlucht;
- sterke temperatuursschommelingen;
- stress of te plotse piekbelasting.

Vaststellen van beroepsastma
De astma-aanval is vrij goed herkenbaar, een correcte diagnose zal dan ook geen probleem vormen. Zeker in de beginperiode van de ziekte zal de relatie met de uitlokkende factor dikwijls duidelijk aantoonbaar zijn. Van groot belang is wel de factoren op te sporen die de aanvallen uitlokken. Als deze factoren op de werkplaats aanwezig zijn, moeten natuurlijk gepaste maatregelen worden genomen. Bij beroepsgebonden astma treden de aanvallen in principe tijdens de werkuren op. Toch is enige waakzaamheid geboden bij het trekken van conclusies.
- De klachten treden soms met een zekere latentietijd op en kunnen dus starten bv. na het einde van de werkdag;
- naarmate de ziekte vordert, wordt de relatie tussen blootstelling en aanval vager: steeds meer treden klachten op bij allerhande blootstellingen aan aspecifieke irritantia ook buiten de werkplaats;
- personen met astma zullen - ook al ligt de eigenlijke oorzaak niet in het beroep - vaak klachten vertonen tijdens het werk bij blootstelling aan aspecifieke prikkeling op de werkplaats.

Als de anamnese niet volstaat om de juiste oorzaak vast te stellen, zijn bepaalde provocatietesten soms nodig. Daarbij wordt de betrokkene onder gecontroleerde omstandigheden blootgesteld aan gekende allergenen. Dit behoort uiteraard tot het domein van de kliniekgeneeskunde, en eventueel van de verzekeringsgeneeskunde.

Maatregelen
Wanneer geweten is voor welke stof de betrokkene gevoelig is, is de enige goede remedie de betrokkene niet meer aan die stof bloot te stellen. Dit impliceert in veel gevallen een jobmutatie of specifieke beschermingsmaatregelen.
Natuurlijk is ook de blootstelling aan aspecifieke prikkelende agentia te vermijden. Het is de taak van elk bedrijf om te streven naar een zo gezond mogelijke arbeidsomgeving met zuivere lucht, maar voor astmapatiënten is deze bekommernis nog belangrijker dan voor de anderen.

Ook de beroepskeuze is hierbij zeer belangrijk. Het heeft weinig zin een jongere met allergie tegen pollen tuinbouwschool te laten volgen, of iemand met overgevoeligheid voor bloem tot bakker op te leiden. Een medische evaluatie bij de studiekeuze is hier absoluut op zijn plaats.

Astma als vergoedbare beroepsziekte
Het FBZ erkent sinds een aantal jaren astma in een aantal gevallen: bij blootstelling aan graanmeel, hout, antibiotica, enzymes, isocyanaten en latex. Daarnaast is sinds 2001 de rubriek 1.305.06 toegevoegd: “astma op basis van specifieke overgevoeligheid, veroorzaakt door stoffen die niet onder andere rubrieken zijn opgenomen”. Dit maakt de erkenning van astma mogelijk via het lijstsysteem, op voorwaarde dat de overgevoeligheid specifiek is (dus beroepsgebonden).

De vergoeding zal meestal gebeuren in het stelsel van de definitieve verwijdering. In ruil voor een stopzetting van de blootstelling door jobverandering biedt het Fonds een reclasseringspremie, een rente en eventueel een betaalde herscholing aan, plus terugbetaling van medische kosten. Voor ernstiger gevallen is vergoeding voor tijdelijke of blijvende arbeidsongeschiktheid een mogelijkheid.
: PreventFocus nr. 2005/3