Slapen is ook werken

Tot ongeveer 1950 dachten we dat we ‘offline’ waren wanneer we sliepen. Ondertussen heeft de wetenschap ons steeds meer geleerd. We weten bijvoorbeeld hoe ons brein actief is tijdens het slapen, maar we beginnen nu pas te begrijpen hoe belangrijk goed slapen is en welke invloed een tekort aan slaap heeft op ons dagelijks functioneren.

Wat is slaap?
Of we wakker zijn of slapen, wordt bepaald door neurotransmitters die signalen tussen onze hersencellen (of neuronen) overbrengen. In onze hersenstam wordt onder andere serotonine en norepinefrine aangemaakt. Deze stoffen zorgen ervoor dat delen van ons brein ‘wakker’ zijn. Recent onderzoek toont aan dat tijdens deze waakperiodes adenosine wordt opgebouwd in onze hersenstam. Dit zorgt ervoor dat we slaperig worden en dat de signalen die ons brein wakker houden, worden uitgeschakeld. Tijdens het slapen wordt de adenosine dan geleidelijk terug afgebroken.
 
Hoe verloopt een slaapcyclus?
Wanneer we slapen, doorlopen we gewoonlijk verschillende cycli van vijf fasen: fase 1, 2 ,3 en 4 en de fase van de remslaap (rapid eye movement). De helft van de tijd brengen we door in fase 2, een vijfde in de remfase, en de rest in de andere fases. Kinderen slapen de helft van de tijd in remslaap.
- Fase 1 is de lichte slaap. In deze fase dommelen we in en worden we nog gemakkelijk wakker. Soms voelen we plotse spiersamentrekkingen of lijkt het alsof we vallen. Sommige mensen hebben last van PLMS (periodic leg movement syndrome) waarbij de benen in deze fase ongecontroleerde bewegingen maken.
- Fase 2 laat op het EEG tragere hersengolven zien, met enkele pieken van snellere golven. Er zijn geen oogbewegingen meer waar te nemen.
- Fase 3 en 4 zijn de fases van de diepe slaap. Er is geen spieractiviteit en er zijn geen oogbewegingen meer. Iemand die in één van deze twee fases gewekt wordt, gaat enkele minuten versuft zijn. Bedplassen en slaapwandelen gebeuren tijdens deze fases.
- Tijdens de laatste fase, de remslaap, ademen we sneller, oppervlakkiger en onregelmatig. Onze oogballen flitsen in verschillende richtingen en onze spieren zijn tijdelijk verlamd. Het hartritme en de bloeddruk stijgen. De remslaap is ook de fase waarin we dromen.
 
Hoeveel slaap hebben we nodig?
Eén slaapcyclus duurt 90 tot 110 minuten. 70 tot 90 minuten na het inslapen hebben we onze eerste remslaap. In de eerste slaapcycli slapen we dieper. In de latere slaapcycli, is er meer remslaap. Tegen de ochtend slapen we overwegend in fase 1 en 2 en de remfase. We hebben voldoende cycli nodig voor een verkwikkende slaap. Gemiddeld hebben we acht uur slaap nodig per nacht, maar dit aantal mag schommelen tussen zes uur en tien uur. Het is echter onzeker of personen die jarenlang zes uur per nacht slapen, hiermee geen roofbouw op hun lichaam plegen. Slaaptekort veroorzaakt immers een slaapschuld die achteraf moet worden ingehaald.
 
Wat beïnvloedt slaap?
Producten die de neurotransmitters beïnvloeden, zullen ook de slaap beïnvloeden. Koffie, sommige drugs en decongestiva (geneesmiddelen die de slijmvliezen ontzwellen) zorgen ervoor dat we slechter slapen. Ook antidepressiva kunnen een negatieve invloed hebben op ons slaappatroon doordat ze de remslaap onderdrukken.
Roken en drinken hebben eveneens een negatief effect op onze slaap. Zware rokers slapen lichter, met minder remslaap. Vaak worden ze na enkele uren terug wakker, omdat ze al een tijdje niet meer gerookt hebben en daardoor een tekort aan nicotine ervaren. Alcohol zorgt er misschien voor dat je gemakkelijker inslaapt, maar je betaalt er een hoge prijs voor: geen diepe slaap en geen remslaap.
Tot slot kan de remslaap ook gestoord worden door warmte of koude.
Als we remslaap tekortkomen, gaat ons brein tijdens een volgende slaapperiode dat tekort inhalen. We doorlopen de normale cycli dan niet.
 
Hoe belangrijk is slaap?
Mensen die zeggen in slaap te vallen nog voor hun hoofd het kussen raakt, hebben waarschijnlijk een grote slaapschuld. Helaas is abnormale slaperigheid tijdens de dag vandaag zo wijdverspreid, dat het als normaal beschouwd wordt. Onze maatschappij werkt een slaaptekort in de hand door factoren als werk, huishouden, kinderen, sociale relaties, sociale media en FOMO (fear of missing out). Een chronische slaapschuld is gevaarlijk. Uit testen met de rijsimulator blijkt dat mensen met een chronische slaapschuld, een groter gevaar op de baan zijn dan mensen met een alcohol- of drugverslaving. In de VS vallen er ieder jaar 1500 verkeersdoden door slaaptekort. Als je je niet meer goed kan concentreren, blijft geeuwen en/of je je de laatst gereden kilometers niet meer herinnert, stop dan met rijden en ga langs de kant staan. Je bent te slaperig om veilig te rijden.
 
Waarom is slaap belangrijk ?
Remslaap stimuleert de delen van het brein die we nodig hebben om te leren. Personen die een vaardigheid hebben geleerd en daarna remslaap wordt ontzegd, vergeten die vaardigheid.
We beginnen nog maar sinds kort het enorme belang van de remslaap te beseffen. Hoe belangrijk remslaap is, blijkt onder andere uit proeven met ratten. Ratten leven normaal twee tot drie jaar. Wanneer men hun remslaap ontzegt, wordt hun immuunsysteem zwaar aangetast en overleven ze nog amper vijf weken. Bij mensen die een tekort aan remslaap ervaren, zien we eerst een vermindering van fysieke en mentale performantie. Daarna beginnen ze te hallucineren en worden ze humeurig. Bij kinderen is voldoende slaap nog belangrijker voor een goede ontwikkeling.
 
Slaap en gezondheid
Onze gezondheid beïnvloedt onze slaap. De meeste zware psychische stoornissen gaan gepaard met slaapproblemen. Mensen met een depressie worden vaak vroeg wakker en kunnen niet meer terug inslapen. Beroertes, kankers en de ziekte van Alzheimer kunnen leiden tot slaapstoornissen en hospitalisatie met zorg rond de klok rond kan ook voor slaapproblemen zorgen. Blinde personen hebben geen externe prikkels om hun melatonine (hormoon dat slaap-waakritme beïnvloedt) te regelen en leven dus op hun intern biologisch ritme.
Omgekeerd beïnvloedt onze slaapkwaliteit ook onze gezondheid. Zoals eerder vermeld, heeft slaap een grote invloed op ons immuunsysteem en onze vaardigheden – denk maar aan het verhoogd risico op fouten en verkeersongevallen door een slaapgebrek. Onze sociale relaties en vaardigheden lijden eveneens onder slaaptekort. Extreme slaapdeprivatie kan leiden tot psychoses en waanbeelden.
 
Slaap en onze maatschappij
In de VS leiden 40 miljoen mensen aan chronisch slaaptekort; 20 miljoen mensen ondervinden hier af en toe last van. Dit kost de maatschappij jaarlijks 16 miljard dollar en de indirecte kosten zijn nog veel groter. Onze slaap wordt beïnvloed door maatschappelijke ontwikkelingen die we niet in de hand hebben: het internet of things, de globalisering van de dienstverlening en de sociale media zullen steeds meer hun stempel drukken op onze manier van leven. Wat we wel in de hand hebben, is de manier waarop we met deze maatschappelijke ontwikkelingen omgaan.
 
Bron: Dr Roland Vanden Eede, arbeidsgeneesheer
: PreventActio 11/2017