Opinie: Met een ‘niet-opgeleide’ bevolking geen efficiënte zachte lockdown. De link tussen preventie en een veerkrachtige samenleving

België bevindt zich vandaag (5 april 2020, n.v.d.r.) op een derde plaats wereldwijd als het gaat over het risico om te sterven aan Covid-19, na Italië en Spanje. Tegelijk is er een economische catastrofe in de maak. Dan is de ‘zachte’ lockdown op z’n minst geen onverdeeld succes te noemen, ondanks de goede bedoeling van een theoretisch degelijk en intelligent concept.

Verwarring
De bedoeling van de zogenaamde ‘zachte’ lockdown, waarin we ons door Covid-19 bevinden, is om in eerste instantie zoveel mogelijk mensenlevens te redden – de gezondheid op de eerste plaats uiteraard – en tegelijk de impact op de economie zoveel mogelijk te beperken. Een goed bedacht concept dus, waar niemand kan tegen zijn. Iedereen kan immers blijven werken mits de nodige veiligheidsregels en preventiemaatregelen in acht worden genomen. Maar die zijn soms onduidelijk of ze lijken niet altijd haalbaar. Veel mensen snappen het nut van sommige maatregelen niet helemaal, ze zijn misschien ronduit tegen bepaalde veiligheidsregels, of ze interpreteren de preventieraadgevingen verkeerd (te veel in de zin van ‘alles of niets’). Het is allemaal erg moeilijk, want het ligt buiten de comfortzone van de gewone burger. Wat moet hij of zij bijvoorbeeld denken van kansbeperkende maatregelen als er dan toch nog kans is om de ziekte op te lopen? Maatregelen rond activiteiten zijn ingewikkeld en mensen snappen echt niet wanneer het nu wel of niet verstandig is om bepaald gedrag te vertonen en waarom.  
 
Preventiekennis
Feit is wel dat de zachte lockdown enkel kan werken als op tijd de nodige maatregelen worden genomen, en als mensen de principes erachter kennen en weten wat ermee bedoeld wordt en hoe het te verwezenlijken. Maar daar knelt het schoentje: de bevolking was absoluut niet voorbereid op de maatregelen die op hen afkwamen. Veel burgers kan je daarom met de plots opgelegde preventieregels maar moeizaam bereiken. Als het dan nog lukt om mensen de maatregelen te laten naleven, moet de burger de maatregelen – ook als het schitterend weer is buiten bijvoorbeeld – ook willen volhouden. Dat vraagt dus om intrinsieke motivatie.
Een veerkrachtige samenleving kan je enkel bereiken door de nodige preventiekennis bij de burgers in te planten, vooraleer er zich een ramp op grote schaal voordoet. Geen veerkracht zonder de juiste kennis rond risico, kans, preventiemaatregelen, ...
 
Onderwijs
Wat het onverantwoordelijk gedrag van velen pijnlijk duidelijk heeft gemaakt, is dat veel burgers onvoldoende kennis hebben van het potentiële risico en een vertekend beeld hebben van preventie. Ze willen zo lang mogelijk in de ontkenningsfase blijven. Dat is grotendeels een gevolg van onwetendheid en onverschilligheid. Hier kan onderwijs wat aan doen. Veiligheidskundige vakken die duidelijk maken hoe je met risico’s moet omgaan, wat preventie is (in casu aan de hand van de epidemiologische driehoek), hoe je een risicoanalyse maakt en welke technieken er bestaan, hoe je veiligheidsregels moet interpreteren, welke maatregelen betrouwbaar zijn en welke minder betrouwbaar zijn, waarom risicobewustzijn en situational awareness enorm belangrijk zijn om de juiste beslissingen te nemen in het leven, ... De Belgische bevolking is uiteraard goed opgeleid, ook wat technologie betreft, maar als het op risicokennis en -attitude aankomt, is dat zeker niet het geval en kan er nog een tandje worden bijgestoken. Vandaar dat België vandaag niet de veerkracht heeft die het zou kunnen hebben om deze pandemie de baas te kunnen.
 
Lessen trekken
Voorkomen is steeds beter dan genezen, niet enkel vanuit maatschappelijk-menselijk standpunt bekeken, maar zeker ook financieel-economisch. Dat een zachte lockdown enkel kan met een aangepaste ‘intelligente’ attitude – door veel meer kennis over preventie en veiligheidskundige principes, modellen, theorieën en dergelijke – is een feit. Ik hoop dat dit een van de lessen zal zijn die uit deze zwarte periode zullen getrokken worden.
 
Over de auteur: Prof. dr. ir. Genserik Reniers, leerstoel veiligheid van gevaarlijke stoffen
TU Delft, KU Leuven, UAntwerpen
: preventMail 15/2020