Opinie: Leeftijdsdiscriminatie en Covid-19

Onlangs heeft het nationaal mensenrechteninstituut Unia benadrukt dat men bij het versoepelen van de coronamaatregelen moet oppassen voor leeftijdsdiscriminatie. Praktisch gezien is dat volgens arbeidsarts Edelhart Kempeneers echter niet zo eenvoudig, maar deontologisch gezien kan hij zich wel vinden in het standpunt van Unia.

Is er überhaupt sprake van leeftijdsdiscriminatie? 
Bij het versoepelen van de maatregelen in tijden van corona wordt voorgesteld om de vrijheid van 65-plussers langer in de tijd of strenger in te perken. Zo zouden grootouders niet op hun kleinkinderen mogen passen als ze tot een risicogroep horen (bv. 65-plussers).
Men mag enkel een dergelijke leeftijdsgrens opleggen wanneer men dit onderscheid objectief en redelijk kan rechtvaardigen. Dat is bijvoorbeeld niet het geval wanneer een werkgever 50-plussers als potentiële werknemers weert, maar wel wanneer een drankgelegenheid weigert om bier te verkopen aan minderjarigen onder de 16 jaar.
 
Objectieve risicofactor
Nu is leeftijd wel degelijk een objectieve risicofactor voor complicaties bij besmetting met het SARS-CoV-2-virus. Zo heeft een 80-plusser met bijna 15% mortaliteit een tienmaal grotere kans om aan Covid-19 te overlijden dan een 50-jarige.
Leeftijdsdiscriminatie is het dus niet noodzakelijk, want er is wel degelijk een te rechtvaardigen objectief en redelijk onderscheid.
 
Correlatie met andere factoren
Aan de andere kant is de leeftijd geen op zich staande risicofactor, maar is er een sterke correlatie met andere factoren. Zo stijgt met de leeftijd ook de kans op chronische aandoeningen als hart- en vaatziekten, suikerziekte of chronisch longlijden. Stuk voor stuk ziektes die een verhoogd risico op complicaties geven bij een Covid-19-infectie. Dit betekent dat er op individueel vlak wel belangrijke verschillen kunnen zijn, die zwaarder doorwegen dan de leeftijd op zich. Zo zal een fitte, gezonde zeventiger minder risico lopen dan een obese, rokende zestiger met suikerziekte. 
Op basis hiervan kan men stellen dat een rigide maatregel louter op basis van de leeftijd niet echt objectief en redelijk is, en bijgevolg een vorm van (leeftijds)discriminatie.
 
Hoe gaan we dat praktisch aanpakken? 
Meest eenvoudig
Louter vanuit een pragmatische kijk is een duidelijk en uniform onderscheid op basis van een niet te miskennen parameter, de leeftijd, wel het meest eenvoudig en transparant. 
Want op welke manier ga je individuele inschattingen maken van het reële risico? De behandelende arts zou een dergelijke oefening wel kunnen maken, op basis van de medische voorgeschiedenis en fysieke conditie van diens patiënt. Maar wat een arbeidsintensief werk! Wie heeft daar tijd voor, en wie gaat dat betalen?
Op welke manier ga je bovendien zeker kunnen stellen dat alle artsen eenzelfde inschatting gaan maken? En hoe ga je vermijden dat sommige patiënten hun arts overtuigen om een afwijkende inschatting te maken, of beginnen doktershoppen op zoek naar dat golden ticket
Nee, dan is een maatregel op basis van de geboortedatum veel eenvoudiger door te voeren. Geen interpretaties of morele inschattingen nodig.
 
… maar niet eerlijk
Maar eenzelfde argumentatie zou men dan kunnen maken voor het beperken van andere vrijheden. Zijn de misdaadcijfers statistisch gezien een stuk hoger bij mensen van een bepaalde gemeenschap? Laat ons zeggen dat de kans op een inbreuk 15% is, en dat het een tienmaal groter risico inhoudt dan voor de algemene bevolking. En ja, natuurlijk zijn hier individuele verschillen, maar hoeveel eenvoudiger zou het niet zijn om dan per definitie iedereen van deze doelgroep over dezelfde kam te scheren en hen al in besloten gemeenschappen te plaatsen? De misdaadcijfers zouden wellicht gevoelig dalen. Pech voor de 85% die zich netjes houden aan de regels, maar het is voor het algemeen belang.
Deontologisch vind ik het dus niet correct om zich blind te staren op de leeftijd; het is dan wel een belangrijke, maar zeker niet de enige risicofactor. Dus ik ben er helemaal voor om proportioneel te werken en een individuele inschatting toe te laten. 
 
Waarom moet het eigenlijk?
Onnodig
Eigenlijk vind ik dergelijke opgelegde grenzen onnodig. Begrijp me niet verkeerd, de maatregelen die in de acute fase van de coronacrisis in België toegepast werden, vond ik absoluut nodig en adequaat. Maar zij waren van toepassing voor iedereen die de ziekte kon verspreiden, en had als doel om de zorginstellingen niet te overbelasten. Een gewijzigde focus op het eenzijdig beperken van vrijheden voor bepaalde doelgroepen om hen te gaan ‘beschermen’ is een ander verhaal.
 
Vrijheid is een mensenrecht
Ben je ouder dan 65? Dan mag je niet op je kleinkinderen passen: “Maak je niet druk, oma, het is voor je eigen goed.” Mag zij niet zelf deze inschatting maken? En indien niet, wat houdt ons dan tegen om hetzelfde te doen voor andere potentiële gezondheidsrisico’s?
Roken bijvoorbeeld. Jaarlijks sterven 18.600 Belgen aan de gevolgen van roken. Wereldwijd is roken de tweede belangrijkste doodsoorzaak, met meer dan 5,4 miljoen sterfgevallen per jaar. Een algemeen verbod geeft een quasi onmiddellijk positief effect op zowel levenskwantiteit als -kwaliteit. En daarna verbieden we alcohol, en vervolgens ongezonde voeding.
We doen dat alles dus niet, omdat vrijheid een universeel mensenrecht is, dus ook de vrije keuze om mogelijk foute beslissingen te nemen. 
 
Richtlijn
Tijdens de lockdown zijn een aantal mensenrechten ingeperkt, en op dat moment was dat zeker goed te begrijpen. Uiteindelijk wisten we nog onvoldoende welke enorme impact dit nieuwe virus zou kunnen hebben, en wilden we met zijn allen het recht op leven veiligstellen. Ondertussen is wel duidelijk geworden dat we de verspreiding van het virus voldoende onder controle kunnen houden, mits enkele maatregelen. Een aantal van die maatregelen kunnen de leeftijd als criterium meenemen, maar dan eerder als richtlijn en aanbevolen good practice. Houd ook rekening met de mening van de betrokkenen zelf. Zij zijn oud en wijs genoeg.
 
Over de auteur: Edelhart Kempeneers is arts-specialist in de arbeidsgeneeskunde. Momenteel is hij medisch directeur bij Attentia.
: preventMail 20/2020