Opinie: Impact vaccinatiegraad op ondernemingen

Welk effect heeft de Covid-19-vaccinatiecampagne op de werkplek? Hoe effectief is het als preventiemaatregel en hoe belangrijk is de vaccinatiegraad onder de werknemers? Dit artikel gaat hier dieper op in.

Vaccin als ultiem wapen?
De Covid-19-pandemie heeft een bijzonder grote impact gehad op onze maatschappij, zowel op ons maatschappelijk weefsel als op de werkvloer. Waar het SARS-CoV-2-virus oorspronkelijk nog enkel een echt gezondheidsrisico leek voor de (zeer) oude bevolking en diegenen met een onderliggende aandoening, werd stapsgewijs duidelijk dat ook jongere mensen bij infectie een risico lopen op chronische klachten. De door de overheid ingestelde maatregelen waren enkel op kortere termijn houdbaar (de lockdowns en sluitingen), of bleken niet de silver bullets te zijn die op hun eentje het virus definitief een halt toe konden roepen (ontsmetten, testen en ‘tracen’, mondmaskers, ventilatie). Reikhalzend werd uitgekeken naar het ultieme wapen in de strijd tegen het virus, het vaccin, en wonderwel was dat er ook al relatief snel. Ondertussen is 70% van de Belgische bevolking gevaccineerd. Na ruim anderhalf jaar van beperkingen willen de werkgevers iedereen opnieuw op de werkvloer, in de lunchruimtes en in de liften. Want nu iedereen zich heeft laten vaccineren, is het wel weer veilig, of niet soms?
 
Wel, niet helemaal. Ondertussen zijn er nieuwe virusvarianten en een kleine, maar zeer mondige groep van ‘antivaxxers’, die de vaccinatiecampagne vertragen. Een vaccinatiegraad van 70% is niet meer genoeg. Er zijn grote verschillen tussen de bevolkingsgroepen, en zo kan het goed zijn dat in de ene onderneming de vaccinatiegraad onder de werknemers minder dan 50% bedraagt, maar in de andere onderneming de 100% al een tijdje bereikt is. Kun je op basis hiervan een onderscheid maken?
 
Vaccinatiegraad per onderneming: nog geen wettelijk kader
Het is voor de risicoanalyse in de onderneming uiterst zinvol om te weten hoeveel procent van de werknemers al gevaccineerd is. Maar in het huidige wettelijke kader kan de werkgever deze niet kennen. Het is tot dusver een vrijwillig vaccin: iedereen krijgt de kans ertoe en kan zelf beslissen of ze zich al dan niet laten vaccineren. De werkgever mag de vaccinatiestatus bij de werknemers niet opvragen, want dat is een inbreuk op de privacy. Vaccinatiegegevens zijn medische gegevens. Die mag de werkgever alleen verwerken op een wettelijke basis, en die is er momenteel niet. Zelfs de uitdrukkelijke toestemming van de werknemer is geen geldige basis om de vaccinatiegegevens te verwerken. Dat zal wel gaan veranderen in de zorgsector, waar het vaccin naar analogie van het hepatitis B-vaccin verplicht wordt. Deze werkgevers zullen dan een overzicht kunnen krijgen van wie gevaccineerd is en wie niet; of op zijn minst een overzicht van de vaccinatiegraad in de onderneming. Nu, heel waarschijnlijk zal er wel een wettelijke regeling worden uitgewerkt waarbij ook de werkgevers buiten de zorgsector via de arbeidsartsen de vaccinatiegraad zullen mogen kennen. Gezien het om anonieme groepsgegevens zal gaan, kan dit conform de AVG-wetgeving en het medisch beroepsgeheim. Ik hoop enkel dat men hier snel werk van zal maken.
 
Impact nieuwe varianten op effectiviteit
Varianten
Er zijn in de EU vier vaccins goedgekeurd: die van Pfizer/BioNTech, Moderna, AstraZeneca/Oxford en Johnson & Johnson. Alle vier geven ze quasi 100% bescherming tegen ernstige ziekte (ziekenhuisopname) en overlijden door Covid-19 bij besmetting met het ‘wilde type’ van het SARS-CoV-2-virus. Zelfs tegen een milde infectie waren de vaccins uiterst effectief, met cijfers tot in de 90%. Ondertussen zijn er echter nieuwe varianten van het virus opgedoken; dat zijn gemuteerde virussen die besmettelijker zijn en hierdoor de overhand kunnen krijgen. Hoe sterker ze afwijken van het oorspronkelijke SARS-CoV-2-virus, hoe groter de kans dat de oorspronkelijk ontwikkelde vaccins minder effectief zijn. Dat blijkt het geval met de ondertussen in België dominante deltavariant, en nog in grotere mate met de lambdavariant. Gelukkig circuleert deze laatste hier (nog) niet echt. Het gevolg van deze nieuwe varianten is dat ook volledig gevaccineerde werknemers nog altijd een ‘doorbraakinfectie’ van Covid-19 kunnen krijgen, en op hun beurt ook besmettelijk zijn voor anderen. Zo is de effectiviteit van het Pfizervaccin gedaald van 94% (tegen de ‘wilde variant’) naar 80% (tegen de deltavariant). Hierdoor wordt het effect van de vaccinatiecampagne minder groot. Maar wat betekent het nu concreet?
 
Effectiviteit
Mensen hebben vaak een vereenvoudig beeld over vaccins. Men heeft de illusie dat een ‘goed’ vaccin 100% beschermt tegen een infectie, en dat men na vaccinatie dus geen risico meer loopt op een besmetting. Zelfs de meest effectieve vaccins die we kennen, zoals het hepatitis B-vaccin, halen ‘slechts’ 98%, en de grote massa heeft een effectiviteit van tussen de 50 en de 80%. Een effectiviteit van 50% lijkt voor veel mensen (te) weinig: “Je hebt nog altijd een kans van een op twee om ziek te worden”. Maar op zich is het al een enorme stap in de goede richting. Dat is bijvoorbeeld het geval met het griepvaccin. Dat vaccin heeft een effectiviteit die tussen de 50 en de 70% schommelt, maar het maakt op grote schaal wel een enorm verschil uit. Niet enkel zal meer dan de helft van de gevaccineerde werknemers gewoonweg niet ziek worden, ook diegenen die toch nog de griep krijgen, worden minder ernstig ziek. Als voldoende mensen gevaccineerd zijn, vermindert ook de kans dat zij anderen gaan besmetten, wat een epidemie de kop in kan drukken en op de werkvloer kan verhinderen dat de ganse afdeling aangestoken wordt.
 
Voorbeeld
Dat zien we bijvoorbeeld met de Covid-19-vaccinatiecampagne. Zowel Israël als het Verenigd Koninkrijk had een initiële voorsprong op de rest van de wereld, en de impact op de ziekenhuisopnames was al snel merkbaar. In het VK waren er op het moment dat 69% van de bevolking al één AstraZenecavaccin had gekregen, al zesmaal minder ziekenhuisopnames. Diegenen die in het ziekenhuis belandden, hadden nog geen of een onvolledige vaccinatie gekregen. In Israël belandden er twintigmaal minder mensen in het ziekenhuis, en ruim 80% van de gehospitaliseerden waren niet of onvolledig gevaccineerd. Naarmate er meer mensen gevaccineerd zijn, zal die verhouding zich paradoxaal genoeg gaan wijzigen. Reken even met me mee: als er 100.000 gevaccineerden zijn en 10.000 niet-gevaccineerden, bij een infectie een kans van 1% op ernstige ziekte met ziekenhuisopname is en het vaccin hier 80% tegen beschermt, dan zullen er 100 van de 10.000 niet-gevaccineerden (1%) in een ziekenhuis belanden en 200 op de 100.000 gevaccineerden (0,2%). Dan zijn twee op de drie patiënten in het ziekenhuis dus gevaccineerde mensen. Maar als die 100.000 mensen niet gevaccineerd waren, dan zouden er geen 200, maar 1.000 mensen in het ziekenhuis belanden. Een belangrijke impact dus, ook al beschermt het vaccin ‘slechts’ voor 80% tegen ernstige ziekte.
 
Welk effect heeft de vaccinatiecampagne op de werkplek?
Vaccinatiegraad 100%
Zoals ik eerder al heb aangegeven, kunnen ook volledig gevaccineerde mensen besmet worden en besmettelijk zijn. Dus zelfs met een vaccinatiegraad van 100% in de onderneming is er nog altijd een risico op Covid-19. Uiteraard is dat risico veel kleiner, en zullen de werknemers die alsnog besmet worden, doorgaans veel minder ziek zijn. Desalniettemin blijft het zinvol om bepaalde preventiemaatregelen aan te houden: in eerste instantie een goede ventilatie.
 
Vaccinatiegraad 80-90%
Wat als de vaccinatiegraad 80 à 90% is? Dat betekent dat 10 à 20% van de werknemers niet of minder beschermd is tegen Covid-19. Het is mogelijk dat sommigen onder hen al Covid-19 hebben doorgemaakt; uiteindelijk is dat ondertussen voor ongeveer 20% van de Belgische bevolking het geval. De bescherming tegen een nieuwe besmetting is echter zeer variabel. Bij een ernstig geval zal de ‘natuurlijke’ immuniteit sterk zijn, net zoals bij een vaccinatie, maar bij een milde infectie is dat veel minder het geval. Bij een vaccinatiegraad van 80-90% zal het risico dus ook al een grootteorde kleiner zijn, maar zullen er toch iets verdergaande preventiemaatregelen behouden moeten blijven – en dit voornamelijk om de niet-gevaccineerden te beschermen! Naast ventilatie zal mondmaskerdracht een goede maatregel blijven wanneer de afstand van 1,5 meter niet gewaarborgd kan worden.
 
Vaccinatiegraad 50-80%
Bij een vaccinatiegraad van 50-80% zal er in de onderneming nog altijd een belangrijke impact zijn van de vaccinatiecampagne. Naast de al aanwezige preventiemaatregelen, heb je door de vaccinatie toch een belangrijke barrière tegen het optreden van Covid-19-clusters op de werkvloer. Dat zou nog kunnen verschillen per afdeling, afhankelijk van de vaccinatiegraad onder die groepen werknemers, maar globaal gezien kan de werkgever het zeker verantwoorden om de maatregelen wat te versoepelen zonder een hoog risico te lopen op een plotse verstoring van de business continuity.
 
Vaccinatiegraad >50%
Wanneer de vaccinatiegraad onder de 50% zit, gaat de impact van de gevaccineerde werknemers onvoldoende groot zijn. Het SARS-CoV-2-virus circuleert nog altijd in België, met voornamelijk de zeer besmettelijke deltavariant. Als de werkgever geen bijkomende preventiemaatregelen behoudt, zal er vroeg of laat een cluster optreden op de werkvloer, met een verplichte quarantaine van de (mogelijk) besmette werknemers tot gevolg, en een tijdelijke sluiting van op zijn minst een afdeling.
 
Vaccinatie = belangrijk
De Covid-19-vaccinatiecampagne is een belangrijk wapen in de strijd tegen de pandemie. Ook op ondernemingsniveau kan de vaccinatiegraad een grote impact hebben op het algemene beschermingsniveau. Van zodra de werkgever zicht kan hebben op de vaccinatiegraad in de eigen onderneming, zal deze de alsnog benodigde preventiemaatregelen hierop kunnen afstemmen.
 
Over de auteur: Edelhart Kempeneers is arts-specialist in de arbeidsgeneeskunde. Hij is medisch directeur bij Attentia.
: preventActua 16/2021