Nachtwerk: sociale kosten versus baten

De sociale kosten van nachtwerk vergelijken met de baten ervan: dat is een van de aanbevelingen van het Agence nationale de sécurité sanitaire, de l’alimentation, de l’environnement et du travail (Frans nationaal agentschap voor volksgezondheid – Anses). 

Het Anses had de opdracht gekregen de effecten van atypische werktijden – meer bepaald van al dan niet regelmatig nachtwerk – op de gezondheid van werknemers te meten. Het doel bestond erin de sociale partners duidelijkheid te verschaffen over deze kwestie in de context van het onderzoek, in het Franse parlement, van een wet tot hervorming van de Franse arbeidswetgeving. Het meer dan 400 bladzijden tellende rapport geeft een gedetailleerd overzicht van wat men vandaag weet over de bewezen, waarschijnlijke en mogelijke effecten van nachtwerk. Een samenvatting.

Atypische werktijden
Uit de Eurofound-enquête over de arbeidsomstandigheden, uitgevoerd in 2010, blijkt dat 13,6% van de Belgische werknemers in ploegendienst werkt. Dat is minder dan in Frankrijk, waar ongeveer 19% van de werknemers in ploegen werkt. We stellen echter een algemene stijgende tendens vast, zowel in Frankrijk als in België. Die tendens zal wellicht aanhouden met de inwerkingtreding van het koninklijk besluit van 13 maart 2016, dat nachtarbeid toelaat voor het uitvoeren van alle werkzaamheden verbonden aan de elektronische handel in de ondernemingen van de distributiesector, namelijk de ondernemingen die onder het Paritair Comité voor de zelfstandige kleinhandel (PC 201), het Paritair Comité voor de bedienden uit de kleinhandel in voedingswaren (PC 202), het Paritair Comité voor de grote kleinhandelszaken (PC 311) en het Paritair Comité voor de warenhuizen (PC 312) ressorteren. Zie ook het artikel "Nachtarbeid toegestaan in e-commerce" (PreventActua 12/2016)

Een contrastrijke realiteit
Het rapport van het Anses legt de nadruk op twee vaststellingen: het aantal werknemers met nachtdienst neemt toe, en in vergelijking met de andere werknemers zijn de fysieke belasting en de tijdsdruk (werktijden, hoog werktempo, deadlines enz.) veel hoger en zijn er veel meer spanningen met collega’s of het publiek. De auteurs van het rapport nuanceren echter hun bevindingen en wijzen op de diversiteit van de organisatorische kenmerken en van de arbeidsomstandigheden van nachtwerk, die tussen de activiteitensectoren sterk kunnen verschillen. Deze kenmerken kunnen de effecten van nachtarbeid op de gezondheid immers verkleinen of vergroten.

Bewezen, waarschijnlijke en mogelijke effecten
In hun conclusies bevestigen de onderzoekers de gezondheidsrisico’s die gepaard gaan met nachtwerk. Nachtarbeid kan wel degelijk een impact hebben op de gezondheid van de werknemers ten gevolg van een verstoord bioritme. Tijdens de nachtdienst is er een desynchronisatie tussen het 24-uurritme op basis van een dagschema en de nieuwe cyclus werken-rusten/waken-slapen opgelegd door het nachtwerk. Deze desynchronisatie wordt ook in de hand gewerkt door omgevingsfactoren die weinig bevorderlijk zijn voor de slaap: daglicht tijdens de rustperiode, hogere temperatuur overdag dan 's nachts, hoger geluidsniveau overdag, sociaal ritme en familiale verplichtingen.

Op basis van een analyse van de beschikbare gegevens kan men de effecten van nachtwerk op de gezondheid rangschikken volgens verschillende wetenschappelijke bewijsvoeringsniveaus: bewezen, waarschijnlijke en mogelijke effecten (zie tabel).


Tabel: Rangschikking van de bestudeerde effecten op de gezondheid

Bestudeerd effect

 

Bewijselementen in experimentele studies bij mensen of dieren

Bewijselementen m.b.t. het bestaan van het effect dat bestudeerd wordt in de klinische en epidemiologische studies

Rangschikking van het bewijsniveau bij mensen

Slaap

Kwaliteit van de slaap

Ja

Voldoende

Bewezen effect

Slaaptijd

Ja

Voldoende

Bewezen effect

Cognitieve prestaties

Slaperigheid en waakzaamheid

Ja

Voldoende

Bewezen effect

Cognitieve prestaties

Ja

Beperkt: 6 van de 11 studies

Waarschijnlijk effect

Psychische gezondheid

 

Ja

Beperkt: 18 van de 20 studies, met verband met een verslechterde mentale gezondheid

Indirectere verbanden in 8 andere studies

Waarschijnlijk effect

Kanker

Borstkanker

Ja

Beperkt. Meer bewijzen dan in 2010 maar beperkte bewijselementen

Waarschijnlijk effect

Prostaatkanker

Ja

Laten niet toe te besluiten

Waarschijnlijk effect

Andere kankers (eierstokkanker, pancreaskanker, dikkedarm-/endeldarmkanker)

Ja

Laten niet toe te besluiten

Waarschijnlijk effect

Hart- en vaatziekten en stofwisselingsstoornissen

Metabool syndroom

Ja

Voldoende

Bewezen effect

Obesitas of overgewicht

Ja

Beperkt.

Verschillende patiënt-controleonderzoeken wijzen op een significant verband. Een cohortstudie suggereert schadelijke effecten

Waarschijnlijk effect

Diabetes type 2

Ja

Beperkt.

Verband aangetoond in twee cohortstudies

Waarschijnlijk effect

Dyslipidemieën

Ja

Laten niet toe te besluiten

Mogelijk effect

Kransslagaderaandoeningen

Ja

Beperkt. Selectie- en informatievertekeningen voor de meeste studies

Waarschijnlijk effect

Hoge bloeddruk

Ja

Laten niet toe te besluiten

Mogelijk effect

Ischemisch cerebrovasculair accident

Ja

Laten niet toe te besluiten

Mogelijk effect

Bron: Anses, 2016

Het Anses beschouwt de effecten op de slaperigheid, de kwaliteit van de slaap en de vermindering van de totale slaaptijd, alsook de impact op het metabool syndroom (d.w.z. alle fysiologische aanwijzingen van een verhoogd risico op diabetes type 2, hartaandoeningen en cerebrovasculaire accidenten) als bewezen effecten.

De effecten op de mentale gezondheid, de cognitieve prestaties, zwaarlijvigheid, gewichtstoename, het ontstaan van diabetes type 2 en kransslagaderaandoeningen (coronaire ischemie en myocardinfarct) worden als waarschijnlijke effecten geklasseerd.
 
De effecten op de bloeddruk, ischemische cerebrovasculaire accidenten en dyslipidemieën (te hoge concentraties van bepaalde vetten in het bloed) worden als mogelijke effecten beschouwd.

Het Anses besluit eveneens dat nachtarbeid een waarschijnlijk effect op het ontstaan van kanker heeft. Er bestaan namelijk factoren die wijzen op een verhoogd risico op borstkanker gelinkt aan nachtarbeid. Dat zou te wijten zijn aan de verstoring van de biologische cycli. Het onderzoek vermeldt ook het bestaan van fysio-pathologische mechanismen die de carcinogene effecten – die gepaard gaan met een verstoord bioritme – kunnen verklaren.

Uiteenlopende factoren
De onderzoekers van het Anses merken op dat de effecten van nachtwerk op de gezondheid van de werknemers niet eenduidig en systematisch zijn. Ze hangen af van factoren die niet enkel verband houden met de individuele kenmerken (chronotype) en de sociale en familiale kenmerken (mogelijkheid om zijn sociaal en familiaal leven te organiseren) van de werknemers, maar ook met de eigenschappen van het werk en de arbeidsomstandigheden. Al deze factoren kunnen de effecten van nachtarbeid op de gezondheid verkleinen of vergroten.

Nood aan een Europese regelgeving?
In zijn conclusies wijst het Anses erop dat nachtwerk in bepaalde gevallen gerechtvaardigd is, zoals het verzekeren van de openbare dienstverlening (ziekenhuizen, nutsvoorzieningen, enz.) of van de continuïteit van de economische activiteiten. Het Anses stelt echter dat dit begrip in Frankrijk niet wettelijk omschreven is en dringt dan ook aan op een aanpassing van de regelgeving op Europees niveau. In België bepaalt het Koninklijk Besluit van 13 maart 2016 waarbij nachtarbeid wordt toegestaan voor e-commerceactiviteiten, dat de aard van de werken of de activiteiten nachtarbeid moet rechtvaardigen en dat het aan de werkgever is om dit aan te tonen.

Het Franse Agentschap is bovendien van oordeel dat de sociale kosten die gepaard gaan met nachtarbeid (werkonderbrekingen, beroepsziekte, absenteïsme, enz.) afgetoetst moeten worden aan de potentiële baten.

Bron: Evaluation des risques sanitaires liés au travail de nuit: Rapport d’expertise collective, Anses, juni 2016.

: PreventFocus 10/2016