Diverse onderzoeken naar vermoedelijk kankerverwekkend effect ploegenwerk

Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek in Lyon (IARC) concludeerde in een studie in 2007 dat ploegenarbeid moet gerangschikt worden in de groep 2A (‘waarschijnlijk carcinogeen voor de mens’) aangezien werk in ploegen het bioritme ernstig verstoort. Verschillende onderzoekers bestuderen momenteel de effecten van een veranderend circadiaans ritme op de gezondheid. Hieronder vindt u een korte stand van zaken op basis van een lezing over dit thema door Dr. Francis Levi, directeur van de onderzoekseenheid bioritme en kanker van het CNRS in Parijs (1).

Circadiaans ritme
Alle levende wezens functioneren aan de hand van biologische ritmes. Dit zijn biologische verschijnselen die zich op regelmatige tijdstippen herhalen. Een ritme wordt circadiaans genoemd wanneer de tijdsperiode ongeveer 24 uur bedraagt. Bij de mens zijn bv. waken en slapen, de lichaamstemperatuur en het innemen van voedsel onderworpen aan een circadiaans ritme. Bekijken we de diverse ploegenstelsels, dan blijkt dat deze met nachtwerk de meeste risico’s op een verstoring van het circadiaans ritme inhouden. Hoe valt dit te verklaren?

Diversiteit en interactie van ritmes
Het circadiaans ritme maakt deel uit van een geheel van ritmes die het leven van de mens beheersen. Deze ritmes variëren van 0,01 seconde (of nog minder) tot veel langere periodes, zoals het jaarritme. Eén van deze ritmes blijkt van primordiaal belang bij het kankeronderzoek: de celdelingscyclus. Kanker is immers het gevolg van een ongecontroleerde vermenigvuldiging van cellen. Deze relatie tussen het circadiaans ritme en de celcyclus is essentieel om het verband tussen ploegenarbeid en het kankerrisico te verklaren.

Moleculaire klokken
Het circadiaans ritme is een complex systeem dat gestuurd wordt door de suprachiasmatische kern in onze hersenen. Deze centrale kern beheert verschillende ritmes, zoals het waak-slaapritme, het ritme van de lichaamstemperatuur, het ritme van de maaltijden en de hormonale ritmes. Dit circadiaans ritme regelt de verschillende fasen van de celdelingscyclus en stuurt ons metabolisme.

Experimentele verstoring
Als het circadiaans ritme verandert door een verstoorde uurregeling of door beschadiging van de suprachiasmatische kern, dan heeft dit een effect op de perifere klokken in onze organen. Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) deed een experiment met muizen die reeds drager waren van een kankertumor. Tijdens dit experiment werd vastgesteld dat de suprachiasmatische kern beschadigd werd als gevolg van een chronische verschoven uurregeling. Hierdoor raakte het slaap-waakritme verstoord en bovendien bracht het experiment ook disfuncties op het vlak van de perifere moleculaire klokken aan het licht. Deze zorgen vooral voor het beheer van de celdeling, het herstel van het DNA en het metabolisme van medicijnen. De onderzoekers observeerden een snellere uitzaaiing van de kanker bij muizen met een ontregeld circadiaans ritme. Uit dit experiment kunnen we dus afleiden dat een verstoring van het circadiaans ritme niet alleen het risico op kanker vergroot (zowel spontaan als chemisch geïnduceerd), maar ook de groei van een bestaande kanker versnelt.

Gegevens bij de mens
Een onderzoek dat tussen 1976 en 1989 gevoerd werd bij 121.701 verpleegsters (waarvan 53.487 in een ploegenstelsel) bracht op een relatief risico van 1,47 op baarmoederslijmvlieskanker aan het licht bij verpleegsters die gedurende meer dan 20 jaar in een ploegenstelsel (met nachtarbeid) werkten. In combinatie met ‘obesitas’, bedroeg het relatief risico 2,09. Uit andere epidemiologische studies die werden uitgevoerd in o.a. Japan en Canada dat blijkt ploegwerk een verhoogd risico op borst-, darm- en prostaatkanker veroorzaakt.

Naar een erkenning van borstkanker als beroepsziekte?
Naar aanleiding van het feit dat de WGO ploegenarbeid in groep 2 indeelde, besliste de Deense regering in maart 2009 om veertig vrouwen met borstkanker die jarenlang ploegenarbeid verricht hadden, te vergoeden. Borstkanker die gerelateerd is aan ploegenarbeid wordt voortaan (onder bepaalde voorwaarden) in Denemarken erkend als beroepsziekte.

Hypothese van melatonine
De melatoninesecretie kent een nachtelijke piek. Wanneer men ’s nachts wordt blootgesteld aan licht, dan vermindert de afscheiding ervan en raakt het circadiaans ritme verstoord. Verscheidene elementen suggereren dat duisternis de productie van melatonine en het beschermend effect daarvan bevordert. Uit onderzoek blijkt namelijk dat blinde vrouwen minder vaak slachtoffer worden van borstkanker. Bovendien constateerden onderzoekers ook een minder hoog risico op borstkanker bij de werknemers die 6 à 7 uur per dag in het duister werken.

Besluit
Ploegenarbeid veroorzaakt een onherstelbare verstoring van het circadiaans ritme, met waarschijnlijk kankerverwekkende gevolgen voor de mens. Het risico op borst-, baarmoederslijmvlies-, darm- en prostaatkanker neemt daardoor toe. Zowel mannen als vrouwen kunnen hiervan slachtoffer worden. Een blootstellingsduur van meer dan 20 jaar blijkt een doorslaggevende factor te zijn.
Momenteel worden heel wat onderzoeken gevoerd naar het circadiaans ritme om meer inzicht te verwerven in de werking en de invloed op het metabolisme. Wellicht spelen nog andere factoren een rol (sekse, leeftijd, tolerantiegraad,...).
In afwachting van de definitieve resultaten van lopende onderzoeken formuleerde de Britse Health and Safety Executive reeds een advies waarin werknemers en bedrijven gevraagd wordt om zo snel mogelijk preventieve maatregelen te treffen de hand van de reeds vastgestelde risicofactoren: vermijden van overgewicht, matig gebruik van alcohol en regelmatige lichaamsbeweging.
Bedrijven kunnen ook zoeken naar aangepaste oplossingen om de negatieve gevolgen van de ploegenarbeid op de gezondheid te beperken. Enkele interessante denkpistes zijn onder andere de inlassing van rustpauzes, de aanpassing van de ploegenrotatie en de beïnvloeding van de lichtsterkte.

Bron:Lezing van Dr Francis Levi, Directeur onderzoeker van het CNRS in Parijs "Cancérogénicité du travail posté" à la conférence "Impacts du travail de nuit et des horaires atypiques" (Namen, 7 mei 2009)

De teksten van de conferentie kunnen gedownload worden via de site van de organiserende vereniging: "Société Scientifique de Santé au Travail", onder de rubriek "Activités de la SSST".


Gebaseerd op een tekst van Sylvie Winnen

: PreventActua 11/2009