Het slimme onbewuste. Denken met gevoel. Boekbespreking
De ijsberg is in de veiligheids- en preventiewereld een vaak gebruikte metafoor - zo ook in de psychologie. Op de kaft van het boek ‘Het slimme onbewuste’ staat de illustratie van zo’n ijsberg weergegeven: het zichtbare topje van de ijsberg - ons bewustzijn - is slechts een fractie van het deel onder het wateroppervlak - het on(der)bewuste. In dit boek tracht de Nederlander Ap Dijksterhuis - hoogleraar psychologie aan de Raboud Universiteit van Nijmegen - het belang van het onderbewuste aan te tonen.
Ons bewustzijn zien we veelal als de kroon op de evolutie, als iets dat ons onderscheidt van andere dieren. We gaan er dan ook al te snel van uit dat ons brein de baas is, ons verstandig en rationeel maakt en ons gedrag stuurt. Ons onderbewuste daarentegen beschouwen we als ondergeschikt, als een vergaarbak van ellendige herinneringen en dierlijke driften die door het bewustzijn beteugeld moeten worden (zie ook Sigmund Freud).
Ap Dijksterhuis tracht dit idee te ontkrachten. Aan de hand van talrijke, interessante voorbeelden en experimenten uit de psychologie laat hij zien dat het onderbewuste in feite allesbepalend is. Onze zintuigen zijn bijvoorbeeld veel gevoeliger dan ons bewustzijn: omgerekend naar bits kunnen onze zintuigen zo’n elf miljoen bits per seconde verwerken, ons bewustzijn amper vijftig. Op straat omzeil je zonder problemen talloze obstakels; als je je achteraf echter afvraagt wat je precies allemaal hebt vermeden, weet je dit meestal niet meer. Het onbewuste speelt echter niet alleen een grote rol bij het waarnemen; ook het vormen van meningen, het nemen van beslissingen, onze creativiteit en ons gedrag worden in grote mate beïnvloed door het onbewuste.
Veel mensen gaan er van uit dat je belangrijke beslissingen best neemt door een probleem lang en goed te analyseren en te overdenken. Zij komen volgens de auteur echter bedrogen uit. Volgens Dijksterhuis bestaan er drie manieren om te kiezen (bijvoorbeeld bij het kopen van een huis): de eerste is een snelle beslissing nemen; de tweede is de ‘bewuste manier’, door alles in je op te nemen en deze informatie dan te analyseren; de derde manier is om de belangrijke informatie in je op te nemen en er - al dan niet letterlijk - een nachtje over te slapen. Voelt het daarna nog steeds goed, kies je er best voor. Dijksterhuis pleit voor deze derde, onbewuste manier van beslissen. Ons onbewuste is misschien wel een invloedrijke kracht; toch moet worden opgemerkt dat die ook feilbaar is. Zo kunnen keuzes of beslissingen sterk misleid worden door stereotypering of vooroordelen.
Hoewel er in dit populair-wetenschappelijke boek niet specifiek wordt op ingegaan, heeft dit alles uiteraard ook zijn consequenties voor veiligheid en gezondheid op de werkvloer. Aangezien het bewustzijn niet of nauwelijks een rol blijkt te spelen in ons gedrag (denk bijvoorbeeld aan onbewuste processen als imitatie of bepaalde automatismen), onze gevoelens en ons denken, is het van cruciaal belang dat de gepaste technische en organisatorische preventiemaatregelen worden genomen opdat het gedrag en denken van werknemers - zoveel mogelijk onbewust - in de goede, veilige richting wordt gestuurd. Door training en ervaring kan het onbewust denkwerk ook worden versterkt - iets wat van heel groot belang kan zijn in bijvoorbeeld noodsituaties.
Een ander, aan te raden boek over hetzelfde thema is: ‘Intuïtie’ (‘Blink’ in het Engels) van Malcolm Gladwell.
Bron:
Het slimme onbewuste. Denken met gevoel.
Ap Dijksterhuis
Uitgeverij Bert Bakker - Amsterdam (NL)
2009 - 239 p. ill.
Referentie bibliotheek Prevent: PSOB 2009292
|